Julius Franz. Człowiek z Pomorza, który został upamiętniony na Księżycu

Marcin Barnowski
Stara niemiecka mapa księżyca z encyklopedii Meyera. Wiele z zaznaczonych na niej kraterów zostało opisanych przez miastkowianina, Juliusa Franza Fot. Archiwum
W dawnych czasach miasteczka pomorskie jak Bytów, Lębork i Słupsk wydawały na świat znakomitych oficerów. Ale nie tylko ich. Miastko zasłynęło m.in. z Juliusa Franza, wybitnego astronoma z przełomu XIX i XX wieku.

Franz urodził się w Miast­ku 28 czerwca 1847 roku. Był synem Wilhelma, lekarza urodzonego zaraz po wojnach napoleońskich. Niemiecki słownik biograficzny informuje, że ojciec przyszłego astronoma karierę zaczynał w Darłowie. Ożenił się tam z mieszczką Anną Succo, o dziewięć lat młodszą od siebie. Ona właśnie, gdy miała 22 lata, urodziła w Miastku Juliusa.

Prawdopodobnie lekarz Franz znalazł zatrudnienie w utworzonym w 1843 roku powiecie i przeniósł się tu z Darłowa. W 1847 roku pełnił tu już funkcję „powiatowego fizykusa”. Tak określano w dawnych czasach lekarza powiatowego, który nie tylko leczył i wykonywał różne zabiegi, ale też odpowiadał za stan sanitarny na podległym terenie. Prowadził też prywatną praktykę. W styczniu 1847 roku doktor Franz ogłaszał w miasteckim biuletynie powiatowym, że ma do sprzedania trochę bandaży z partii, którą zamówił w jakimś większym mieście.

Miasto dzieciństwa Juliusa było bardzo biedne. Zamieszkiwało je zaledwie około 3 tysięcy mieszczan, w większości ubogich tkaczy produkujących sukno w niewielkich zakładach rzemieślniczych oraz w trzech większych przędzalniach. Działała tu nawet szkoła dla tkaczy. Jednak był to okres gwałtownego rozwoju przemysłu i komunikacji. Drobni wytwórcy nie mieli szans na konkurowanie z dużymi fabrykami w dużych okręgach przemysłowych, zalewającymi także lokalny rynek tańszym towarem. Emigrowali więc sami do dużych miast albo za granicę. Z drobnych przedsiębiorców stawali się zwykłymi robotnikami.

Lepszą przyszłość zapewnić mogła edukacja. Tą drogą poszedł syn miasteckiego lekarza powiatowego. Podstawowe wykształcenie zdobył zapewne w Miastku, po czym stąd wyjechał. Jako młodzieniec studiował na pomorskim uniwersytecie w Greifswaldzie, w saksońskim Halle i wreszcie na uniwersytecie w stolicy Prus Berlinie. Jego pierwotnym fachem była matematyka. Szybko jednak skoncentro­wał swoje zainteresowania na astronomii. Jak Kopernik, przy pomocy metod matematycznych, obliczał obroty ciał niebieskich.

Nie znamy szczegółów z jego życia studenckiego. Prawdopodobnie nie było łatwe, bo ojciec zawodowo troszczący się o zdrowy tryb życia mieszkańców Miastka sam takiego chyba nie prowadził. Zmarł dość wcześnie, w wieku zaledwie 48 lat. Julius miał wówczas 17 lat. Pewnie, jak wielu kolegów, dorabiał, udzielając korepetycji. Studia skończył w 1872 roku, pisząc dysertację o wahadle Foucaulta.

Tę ciekawą rzecz 20 lat wcześniej zademonstrował w Paryżu Jean Bernard Foucault, astronom i wynalazca. Wahadło, jak to wahadło: waha się, ale to skonstruowane przez Foucaulta jest szczególne, bo ogromne i waha się bardzo długo, z czasem w charakterystyczny sposób samoistnie zmieniając płaszczyznę wahania, co ma być dowodem na ruch obrotowy ziemi.
Młody Franz napisał o tym swą pierwszą pracę naukową. W Berlinie pracował też w tamtejszym Astronomicznym Instytucie Obliczeniowym.

Potem przybysz z Miastka wyjechał na trzy lata do Szwajcarii. Podjął pracę naukową w obserwatorium astronomicznym w Neuchatel i szybko zrobił habilitację. Następnie, na około 20 lat, związał swoje życie z Katedrą Astronomii słynnego uniwersytetu w Królewcu. Został specjalistą w zakresie pomiarów heliometrycznych, czyli odległości kątowych między gwiazdami. Jego przedmiotem badań był układ podwójny 61 Cygni, złożony z dwóch gwiazd w gwiazdozbiorze Łabędzia, położony w odległości 11,4 roku świetlnego od Słońca.

W 1882 roku został szefem niemieckiej ekspedycji astronomicznej, wysłanej do Karoliny Północnej w Stanach Zjednoczonych. Trwająca kilka miesięcy wyprawa mia­ła za zadanie przeprowadzić obserwację trwającego zaledwie kilka godzin zjawiska, tak zwanego tranzytu Wenus. Obserwacje przeprowadzono z miejscowości Aiken w Karolinie. Tranzyt Wenus to przejście tej planety między Słońcem a Ziemią, przy czym planetę widać na tle tarczy słonecznej. W 1882 roku zjawisko to obserwowane było 6 grudnia. Kolejne miały miejsce dopiero w naszych czasach 8 czerwca 2004 roku i 6 czerwca 2012 roku. Kolejne – dopiero w 2117 r.

Jednak ten syn ziemi miasteckiej najbardziej wsławił się jako badacz Księżyca. Z zacisza obserwatorium astronomicznego w Królewcu (dziś rosyjski Kaliningrad) obserwował przez teleskopy księżycowe równiny, wzgórza i kratery.

I ciągle coś obliczał. Z cza­sem, dzięki tej benedyktyńskiej pracy, zaczął tworzyć poziomicowe mapy Srebrnego Globu.

Można powiedzieć, że człowiek z Miastka stał się jednym z twórców selenografii, czyli „geografii” Księżyca. Pozostawił też wiele szczegółowych opisów poszczególnych kraterów. Stał się astronomicznym autorytetem. W latach 90. XIX wieku został nawet szefem Katedry Astronomii na Uniwersytecie Wrocławskim i kierował również tamtejszym uniwersyteckim obserwatorium astronomicznym. Zmarł we Wrocławiu w styczniu 1913 roku. Kilka lat wcześniej do księgarni trafiła jego najważniejsza praca: „Der Mond”, czyli „Księżyc”, do dziś ceniona przez naukowców. Na cześć miastkowianina jeden z księżycowych kraterów do dziś nosi nazwę „Franz” od nazwiska syna miasteckiego lekarza powiatowego. Czy ten wybitny naukowiec niemiecki nadal utrzymywał osobiste kontakty z pomorskim Miastkiem, nie wiadomo. Ale nierozerwalny związek istnieje.

W każdej notce biograficznej na jego temat, a wiele ich w fachowej literaturze, pojawia się nazwa Miastka jako miejsce urodzenia Juliusa Franza.

Częste kontrole i kary za brak maseczek

Wideo

Komentarze 2

Komentowanie artykułów jest możliwe wyłącznie dla zalogowanych Użytkowników. Cenimy wolność słowa i nieskrępowane dyskusje, ale serdecznie prosimy o przestrzeganie kultury osobistej, dobrych obyczajów i reguł prawa. Wszelkie wpisy, które nie są zgodne ze standardami, proszę zgłaszać do moderacji. Zaloguj się lub załóż konto

Nie hejtuj, pisz kulturalne i zgodne z prawem komentarze! Jeśli widzisz niestosowny wpis - kliknij „zgłoś nadużycie”.

Podaj powód zgłoszenia

G
Gość

Dobrze napisane miasteczka, Bytów Lębork Słupsk :)

Dodaj ogłoszenie

Wykryliśmy, że nadal blokujesz reklamy...

To dzięki reklamom możemy dostarczyć dla Ciebie wartościowe informacje. Jeśli cenisz naszą pracę, prosimy, odblokuj reklamy na naszej stronie.

Dziękujemy za Twoje wsparcie!

Jasne, chcę odblokować
Przycisk nie działa ?
1.
W prawym górnym rogu przegladarki znajdź i kliknij ikonkę AdBlock. Z otwartego menu wybierz opcję "Wstrzymaj blokowanie na stronach w tej domenie".
krok 1
2.
Pojawi się okienko AdBlock. Przesuń suwak maksymalnie w prawą stronę, a nastepnie kliknij "Wyklucz".
krok 2
3.
Gotowe! Zielona ikonka informuje, że reklamy na stronie zostały odblokowane.
krok 3